Skip to content

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΓΙΑ ΣΑΣ Η ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΣΗΜΕΡΑ;

Ιουνίου 21, 2011

Από το ένθετο της «Ελευθεροτυπίας»

στην επέτειο της 17ης Νοέμβρη 2003

            Μόνη κυριολεκτική, μόνη τίμια απάντηση θάταν «δεν ξέρω».

            Θάταν όμως κι αποφυγή της πρόκλησης: Tέτοια ερωτήματα δεν έχουν κυριολεκτικές απαντήσεις. Γεννούν σκέψεις, γεννούν άλλα ερωτήματα. Ή τίποτα. Αν κάτι βρίσκεις άξιο λόγου, το λες. Κι ας μην είναι πρωτότυπο: Πολλά στοιχειώδη έχουν ξεμείνει στα βάθη των συρταριών.

Αντιγυρίζω. Γιατί το ερώτημα; Γιατί ρωτιέται σ’ αυτούς που ρωτιέται; Γιατί διάφορα άτομα, ας πούμε διανοούμενοι (ας μην πω «επώνυμοι», λέξη πολυφορεμένη), καλούνται να μιλήσουν περί επανάστασης;

Αφορισμός πρώτος: Δεν υπάρχουν ειδήμονες υπεράνω υποψίας. Και μάλιστα σε θέματα τέτοια. Ο καλύτερος οικονομολόγος (ή μαθηματικός) μπορεί να έχει άποψη περί μουσικής, περί ποδοσφαίρου, περί επανάστασης. Δεν έχει η γνώμη του ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή θεωρείται κοινωνικά καταξιωμένος. Και στον κλάδο του ακόμα, υπόκειται στην κρίση των ομοίων του. Μια γνώμη αξίζει επειδή κάτι λέει, όχι επειδή κάποιος τη λέει.

Αφορισμός δεύτερος: Η συμβουλή είναι καλή γι αυτόν που τη λέει. Επειδή βγαίνει από την πείρα του. Αυτός που ακούει δεν έχει τις ίδιες κεραίες. Κι οφείλει να ακούει κριτικά για να βγάλει γνώμη δικιά του. Όλη σου τη ζωή νάχεις αγωνιστεί για μια υπόθεση, δεν είναι σίγουρο ότι αύριο το μεσημέρι θάχεις σωστή άποψη. Έχουμε δει αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης και διανοητές με προσφορά υπαρκτή να καταψηφίζουν, στο εξωτερικό πριν τριάντα χρόνια,  την καταγγελία του Ιωαννιδικού πραξικοπήματος. Η πείρα δεν είναι εγγύηση.

Αφορισμός τρίτος: Η επανάσταση δεν είναι υπόθεση ατόμων. Όσο αγνές προθέσεις και νάχουν. Δεν είναι θεωρία, δεν είναι ιδεολογία, δεν είναι συνομωσία. Είναι κίνηση. Κίνηση μαζών. Κύμα σαρωτικό, σε πλάτος και σε βάθος. Δεν είναι προβλέψιμη, δεν έχει ημερομηνία έναρξης και λήξης, δεν έχει συνταγές. Η επανάσταση είναι πράξη, πράξη μαζών.

Η επανάσταση είναι σαν τον Νυμφίο της παραβολής. Έρχεται απροειδοποίητα, κι όταν πια το καταλάβεις είναι ήδη εδώ. Δεν φεύγει όμως, αφήνοντας τις μωρές παρθένες ξεκρέμαστες. Μένει κι επιμένει, και σε εγκαλεί να πάρεις θέση, υπέρ ή εναντίον. Όπως και ο κύριος Μπούς[1].

            Δεν προειδοποιεί, αλλά μπορείς να αφουγκράζεσαι. Ο Λένιν μιλάει για τρεις προϋποθέσεις:

– Όταν οι αποπάνω δεν μπορούν πια να κυβερνήσουν όπως πριν

– Όταν οι αποκάτω δεν ανέχονται να κυβερνηθούν όπως πριν

– Όταν οι αποκάτω μπορούν να γκρεμίσουν τους αποπάνω,

Τότε γίνεται επανάσταση.

Τι γίνεται όταν ισχύουν οι δύο πρώτες προϋποθέσεις, αλλά όχι η τρίτη; Δεν το λέει ο Λένιν, πρέπει να το σκεφτούμε μόνοι μας[2]. Προφανώς οι αποπάνω παραμένουν πάνω. Απλά, αλλάζουν τρόπο διακυβέρνησης. Όσο κι αν τους πονάει αυτό: Οι αποπάνω αντέχουν να θυσιάσουν μερικούς αναλώσιμους[3].

Στη χώρα μας πρόσφατα αυτό συνέβη δυο φορές (και σε άλλες χώρες πολύ περισσότερες). Με τα Ιουλιανά του 1965 ή με την επιστράτευση του 1974 έγινε σαφές ότι δεν τράβαγε άλλο. Η τρίτη προϋπόθεση του Βλαδίμηρου Ίλιτς δεν ίσχυε, επανάσταση δεν έγινε.

Αυτό δε σημαίνει ότι αλλαγές, και μάλιστα σημαντικότατες, δεν υπήρξαν. Αλλά οι αποπάνω κι οι αποκάτω παρέμειναν, χοντρικά στις ίδιες θέσεις. Κι ας βασανίστηκαν βασιλόφρονες επί δικτατορίας, κι ας φυλακίστηκαν οι πραξικοπηματίες στη μεταπολίτευση – είναι οι αναλώσιμοι που λέγαμε.

Πρέπει επομένως να περάσουμε τη ζωή μας χτενίζοντας τα μαλλιά μας και περιμένοντας το Νυμφίο (την επανάσταση); Ας απαντήσει καθένας για λογαριασμό του. Υπόδειξη δεν έχω για κανένα.

Προσωπικά, προτιμώ την ιστορία του άπιστου Θωμά από το Νυμφίο. Γιατί «επανάσταση», παρόλα αυτά, εξακολουθώ να μην ξέρω τι σημαίνει.

Ούτε καν αν είναι το ζητούμενο. Επανάσταση, λέξη βαρύγδουπη, φορτισμένη, σύμβολο. Πολλά κεράσια. Άρα μικρά καλάθια. Η λέξη, ο ήχος, το σύμβολο, μήπως υποκαθιστά, ακρωτηριάζει, ακυρώνει την ουσία; Λέξεις θετικά φορτισμένες, συχνά  χρησιμοποιούνται για να χρυσώσουν χάπια. Όπως στη Νεογλώσσα του Όργουελ[4].

Το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου ονομάστηκε «Επανάσταση». Η παγκόσμια κυριαρχία των πολυεθνικών εταιρειών, «Παγκοσμιοποίηση». Η τεχνοκρατική διάλυση του κοινωνικού ιστού στη χώρα μας, «Εκσυγχρονισμός». Η καθοδηγούμενη εμπορευματοποίηση των πανεπιστημίων, «Αξιολόγηση».

Οι λέξεις, η γλώσσα είναι όπλο. Λέξεις χρησιμοποιούνται για να μαντρώσουν τη σκέψη, λέξεις εξοβελίζονται για να «καυτηριάσουν» αντιλήψεις. Ανατρεπτικές στάσεις μετατρέπονται σε νέους κομφορμισμούς: Πολεμιέται ο ρατσισμός, φυλετικός ή κοινωνικός, λέγοντας «έγχρωμος» αντί «μαύρος»,  «αόμματος» αντί «τυφλός», «ρομ» αντί «τσιγγάνος»[5]; Μπαίνουν οι ανθρώπινες σχέσεις σε καλούπια; Πολύ θα τόθελαν όσοι εναποθέτουν τις ασφάλειές τους σε στερεότυπα. Ιδίως εάν κάποτε, κάποια στερεότυπα, έβαλαν κι οι ίδιοι ένα χεράκι να γκρεμιστούν. Κι αυτό τους τρόμαξε. Και βρήκαν καταφύγιο στο «πολιτικά ορθό»[6].

Είναι, όμως, να μην τρομάζεις; Στην Ελλάδα, αλλά και σ’όλο το λεγόμενο Δυτικό Κόσμο, η γενιά μου βίωσε πολλές ανατροπές. Ίσως περισσότερες από κάθε άλλη γενιά, ακόμη κι απ’ αυτές της Γαλλικής ή της Ρώσικης Επανάστασης. Πάμπολλα αυτονόητα αχρηστεύτηκαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ: τα χωριστά σχολεία έγιναν μικτά, ο μισθός πέφτει στην τράπεζα κι όχι στο χέρι, το μακρινό έγινε κοντινό χάρη στις τηλεπικοινωνίες. Η πληθώρα των ερεθισμάτων μίκρυνε τους χρόνους, κι η κουβέντα με το γείτονα στο λιόγερμα, από αυλή σε αυλή, μετασχηματίστηκε σε αμήχανα βλέμματα μέσα στο ασανσέρ, πάντα απελπιστικά αργό.

Μεγαλώσαμε στα απόνερα του Πολέμου, παγκόσμιου κι εμφύλιου, αλλά πόλεμο δεν είδαμε. Είδαμε δικτατορία, αποτρόπαια βέβαια, αλλά πάντως ήπια, σε σχέση με άλλες χώρες όπου τα ποτάμια ξέβραζαν πτώματα[7]. Και πολύ ηπιότερη συγκριτικά με τα ποτάμια αίματος κι απανθρωπιάς του εμφυλίου. Όπως ήπια κι η ανθρωποκτόνα βία των εγχώριων ένοπλων ακροαριστερών οργανώσεων, που σε τριάντα χρόνια σκότωσαν όσο σκοτώνει σ’ ένα χτύπημα ο μέσος αντίστοιχος Βάσκος, Παλαιστίνιος ή Τσετσένος. Όλα είναι σχετικά.

Βάλαμε μυαλό; Ίσως. Για παράδειγμα, η περσινή τρομοϋστερία δεν έπιασε, τελικά, στον κόσμο, παρά τις συνεχιζόμενες προσπάθειες αναζωπύρωσής της. Ακόμα και τα πιο καλοπληρωμένα  βιολιά της την παραμελούν πλέον. Κυνηγούν άλλες υποθέσεις, πιο πιασάρικες, πιο προσοδοφόρες. Τουλάχιστον μέσα στα πλαίσια της λεγόμενης «κοινωνίας των δύο τρίτων», οι αντιθέσεις έχουν αμβλυνθεί. Οι εμφυλιοπολεμικοί αλαλαγμοί ίσως φοβίζουν ξανά τους μεν (λιγότερο, ελπίζω). Δεν συσπειρώνουν όμως πλέον («ακόμα» μήπως είναι σωστότερο; Ελπίζω όχι) τους δε.

Είναι αυτό καλό ή κακό;

Ηλίθιο ερώτημα. Απλά, έτσι είναι. Παλιά οι οξυμένες αντιθέσεις χώριζαν τον κόσμο στα δύο. Εμείς κι αυτοί. Στη μέση ο βάλτος[8]. Σήμερα, στη γενικευμένη σούπα, το «εμείς» είναι δυσεύρετο. Το συλλογικό εγώ ψάχνει με αγωνία την αναφορά του: Ποδοσφαιρική ομάδα, μουσικό  συγκρότημα. Τόπο καταγωγής. Παρέα. Οικογένεια. Ζευγάρι. Τον εαυτό μου: το «εμείς» απορροφάται απ’ το «εγώ». Θρίαμβος του ατομικισμού. Κοινωνία κατακερματισμένη σε μονάδες, στις οποίες δίνεται ως στόχος η προσωπική επιτυχία, η προσωπική καταξίωση, η προσωπική ευτυχία. Το καρότο.

Αλλά ο άνθρωπος είναι ζώο κοινωνικό. Το σύστημα έχει ανάγκη από ισχυρή συνοχή. Η πλήρης εξατομίκευση το διαλύει. Το «άρτος και θεάματα» εξασφαλίζει την ανοχή, όχι τη συνοχή. Χρειάζεται ένα γενικευμένο κοινωνικό «εγώ», η ταύτιση του καθενός με το σύνολο, έστω και μερική.

Από τις δοκιμασμένες συνταγές, ο Εχθρός. Σατανικός, αιμοσταγής, απόλυτος. Οι χριστιανοί για το Νέρωνα, οι αιρετικοί για το Βασιλέα Ήλιο[9], οι εβραίοι για το Χίτλερ.

Η ύπαρξη (ανάδειξη, διόγκωση, εφεύρεση, κτλ.) του Εχθρού θέτει δίλημμα: Με μας ή με τον Εχθρό. Ποιος φόβος θα υπερισχύσει; Του Εχθρού; Ή μήπως θεωρηθείς κι εσύ Εχθρός; Η μέθοδος του αποδιοπομπαίου τράγου δεν είναι εφεύρεση του φασισμού. Είναι πανάρχαια.

Επιβλητικός ογκόλιθος μέσα στη μεταμοντέρνα σούπα ο Εχθρός. Ενδεχομένως τζούφιος. Αλλά αυτό που μετράει είναι οι εντυπώσεις, το χαρτί περιτυλίγματος.

Πρώτος Νόμος της Επικοινωνιολογίας: η παρουσίαση εξοβελίζει την ουσία. Γι αυτό και τα διαφημιστικά φυλλάδια τυπώνονται σε χαρτί πολυτελείας. Κι ας γεμίζουν τους σκουπιδοντενεκέδες.

            Πλήθος τα μηνύματα που φτιάχνουν την επικοινωνιακή σούπα. Αλληλοεξουδετερώνονται, και τα περιτυλίγματά τους επίσης. Ότι μείνει στο υποσυνείδητο από μια γρήγορη ματιά, να ο στόχος. Οι ειδικοί της χειραγώγησης το ξέρουν: δεν απευθύνονται στη σκέψη.

Βασικό εργαλείο τα σύμβολα, τα στερεότυπα, τα αρχέτυπα. Τα κλισέ. Η σκέψη του μέσου ανθρώπου πρέπει να είναι τυποποιημένη. Να μη βάζει ενοχλητικές ερωτήσεις. Καθόλου ερωτήσεις θάταν το καλύτερο, αλλά δε γίνεται, η σκέψη η άτιμη είναι σαν το νερό, όπου βρει χαραμάδα γλυστράει, όπου βρει πορώδες διαχέεται.

Φιλότιμα, το εκπαιδευτικό μας σύστημα επιστρατεύεται στη ρομποτοποίηση των παιδιών. Θυσία η ελεύθερη σκέψη στο βωμό της «επιτυχίας», μονόδρομος η αποστήθιση. Με έπαθλο το δίπλωμα. Δίπλωμα που στέφει γνώσεις επιφανειακές, αποσπασματικές, με ημερομηνία λήξης. Συνταγές. Ή ακόμα, δίπλωμα αυτοσκοπός, δίπλωμα που τίποτα δεν έχει μέσα όσο κι αν το ξεδιπλώσεις, δίπλωμα κενό.

Απαισιοδοξία; Όχι, διαύγεια, ή τουλάχιστον προσπάθεια. Όταν κάτι σε ενοχλεί αντιδράς, είτε είσαι άνθρωπος, είτε τίγρης, είτε μύγα. Απ’ όλα τα ζώα, ο άνθρωπος μόνος σκέφτεται με όρους αιτίου και αιτιατού και μπορεί να στρέψει την αντίδρασή του όχι στην ενόχληση, αλλά στην πηγή της ενόχλησης. Ή και στην πηγή της πηγής.

Οι ανθρώπινες κοινωνίες  το ίδιο. Όταν κάτι ενοχλεί επί της ουσίας, κανένα περιτύλιγμα δεν καταφέρνει να το καλύψει. Ακόμη κι αν πρόκειται για κατασκευή ανθρώπινη[10], ιδίως τότε. Κι η αντίδραση στην ενόχληση ποικίλλει. Αντίδραση κοινωνική, άθροισμα–συνισταμένη των ατομικών αντιδράσεων. Που μπορεί να αλληλοαναιρούνται. Ή να συντονίζονται και να δημιουργούν ρεύματα.

Καταλύτης στο συντονισμό των ατομικών θελήσεων, η κατανόηση των αιτίων της ενόχλησης. Δύσκολο θέμα ο από κοινού εντοπισμός αυτών των αιτίων[11]. Αλλά και σε ατομικό επίπεδο, βασιλική οδός δεν υπάρχει. Από τη μια τα στερεότυπα, απ’ την άλλη οι αποπροσανατολιστικές τοποθετήσεις των προβλημάτων, πάμπολλες οι παγίδες στο δρόμο της σκέψης.

Δεν πειράζει. Σαρανταεφτά φορές θα φάμε τα μούτρα μας, σαρανταεφτά φορές θα ξαναδιατυπώσουμε το πρόβλημα με άλλα λόγια. Με δικά μας λόγια.  Όσες φορές αντέχουμε. Όσο το ερέθισμα είναι ισχυρό, συνεχίζουμε. Κι όταν καταλάβουμε, αν καταλάβουμε, την ηδονή της κατανόησης δεν μπορεί κανείς να μας την πάρει.

Η Ιστορία συνεχίζεται.


[1] Ποιες οι ομοιότητες κι οι διαφορές μεταξύ δόγματος Μπους και επαναστατικής διαδικασίας; Ωραίο θέμα έκθεσης…

[2] Μεγάλη ατυχία αυτό.

[3] Μερικούς από τους δικούς τους και περισσότερους από τους απέναντι.

[4] Στο μυθιστόρημα «1984».

[5] Επείγει να θυμηθούμε το Λορέντζο Μαβίλη: δεν υπάρχουν χυδαίες λέξεις, υπάρχουν χυδαίοι άνθρωποι.

[6] Αγγλοσαξωνικά, politically correct.

[7] Ευτυχώς η τηλεόραση δεν έδειχνε τις αγριότητες των άλλων, ώστε να αναφωνούμε «κάλιο Παπαδόπουλος παρά Βιντέλα!».

[8] Οι αναποφάσιστοι, κατά την ορολογία της Γαλλικής Επανάστασης.

[9] Οι οποίοι, εκτός από αιρετικοί, δεν ήθελαν να πληρώνουν όλους τους φόρους.

[10] Μην ξεχνάμε ότι νόμοι, έθιμα, κώδικες, αξίες, δεν είναι της φύσης, αλλά της ανθρώπινης κοινωνίας κατασκευές.

[11] Το  «Πέντε δυσκολίες να πεις την αλήθεια», του Μπρεχτ, παραμένει αξιοδιάβαστο παρά την ηλικία του.

Advertisements
No comments yet

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: